Zelf ontdekken

Twee lessen, één principe: hoogbegaafde kinderen leren het diepst wanneer ze het zelf mogen ontdekken.

“Wat zien jullie?” Ik laat een schilderij van Georges Seurat zien op het grote scherm. Het is een rivierlandschap, vol kleine puntjes verf in honderden kleuren. De kinderen - groep 2 tot en met 4 - kijken eerst van een afstand. Dan dichterbij. “Stippen!” roept iemand. En weer terug naar achter. Op dat moment - als de stippen voor hun ogen samenvloeien tot lucht en water — zie ik wat ik hoopte te zien: verbazing.

Het moment waarop het leren begint en hb'ers meestal aan gaan.

LES 1

Schilderen zonder uitleg

Bij PHI LAB werken we met hoogbegaafde kinderen en ik heb in de afgelopen jaren ervaren dat de meeste kinderen die hier komen al heel veel weten. Ze kunnen vaak verbluffend uitleggen hoe dingen in elkaar zitten - soms ook voordat ze het zelf hebben uitgeprobeerd. En precies daar zit een uitdaging. Want kennis die je krijgt aangereikt is anders dan kennis die je zelf opgraaft.

Dus geen uitleg over pointillisme. Geen mini-college over optische kleurmenging. In plaats daarvan: een wattenstaafje, een potje gele en een potje blauwe verf, en de vraag: “Wat gebeurt er als je deze twee kleuren náást elkaar zet?”

Geen kind dat dit zelf heeft ontdekt, vergeet het ooit nog.

LES 2

Een pannenkoek als wetenschapsexperiment

Op een dinsdagmiddag doen we iets heel anders, met een andere groep - kinderen van negen tot en met twaalf - maar volgens hetzelfde principe. We bakken pannenkoeken. Niet zomaar, maar als wetenschappers. De vraag: wat is de functie van een ei in pannenkoekenbeslag?

De kinderen bedenken zelf hoe je dit eerlijk kunt testen. Twee beslagen - één met ei, één zonder. Voor de rest alles hetzelfde: zelfde meel, zelfde melk, zelfde pan, zelfde temperatuur. Ze schrijven hun hypothese op. (“Ik denk dat zonder ei het beslag plakkerig wordt.”) Dan: bakken, observeren, vergelijken, concluderen.

De conclusie was niet wat ze verwachtten. Over de smaak waren ze het niet eens; daar besloten ze pragmatisch dat smaken verschillen.

Belangrijker dan de uitkomst was wat ze deden om er te komen: een vraag formuleren, een hypotheses opstellen, variabelen controleren, uitvoeren, proeven, concluderen. De volledige wetenschappelijke methode, niet uit een werkboek waarin de variabelen al ingevuld staan, maar zelf opgezet.

En precies dát is wat deze leeftijdsgroep nodig heeft. Negen tot en met twaalf jaar is de leeftijd waarop onderpresteren bij hoogbegaafde kinderen vaak inzet. Tot dan toe ging alles makkelijk; ze hebben weinig hoeven oefenen in volhouden, plannen, of een fout verdragen. In deze fase lopen veel hoogbegaafde kinderen tegen perfectionisme en faalangst aan. Een experiment waarvan je de uitkomst niet wéét - waarbij je hypothese kan kloppen óf gloeiend verbranden - is dan extra waardevol. Ze leren dat “niet weten” en “iets onverwachts ontdekken” leuker zijn dan gelijk hebben.

Als je hoogbegaafde kinderen antwoorden geeft, verveelt dat. Als je ze vragen geeft, gloeien ze op. 

WETENSCHAP

Waarom werkt dit voor hoogbegaafde kinderen?

Er is een goede reden waarom ik dit zo doe. Onderzoek naar hoogbegaafdheid laat zien dat HB-kinderen vooral baat hebben bij een paar specifieke dingen die in het reguliere onderwijs vaak onderbelicht blijven.

1. Diepe verwerking, niet meer van hetzelfde. Hoogbegaafde kinderen hebben geen baat bij méérsommen of langere lijstjes. Wat hen wel helpt, is een onderwerp dieper in duiken - analyseren, evalueren, creëren. Bloom’s taxonomie noemt dat de “hogere denkordes”. Een schilderij van Seurat ontleden of een eigen onderzoek opzetten doet precies dat. Een werkblad invullen niet.
2. Executieve functies die anders nooit aan bod komen. HB-kinderen zijn vaak gewend dat dingen makkelijk gaan. Wat ze daardoor zelden hoeven oefenen, zijn vaardigheden als plannen, doorzetten, vertragen en onzekerheid verdragen. Maar juist deze “executieve functies” - een term uit de cognitieve psychologie - bepalen op de lange termijn hoe ver iemand komt. Een pannenkoekonderzoek opzetten vraagt plannen vóór uitvoeren. Een schilderij van uitsluitend stippen vraagt geduld en zelfregulatie. Dat zijn vaardigheden waar HB-kinderen écht groei in kunnen maken.
3. Zelf ontdekken zit in hun aard. Hoogbegaafde kinderen zijn intrinsiek nieuwsgierig. Onderzoekers spreken over een verhoogde mate van intellectuele en zintuiglijke “overexcitabilities” (Dabrowski) - een natuurlijke drang om te verkennen en betekenis te zoeken. Geef je ze antwoorden, dan verveelt het. Geef je ze vragen, dan gloeien ze op.
4. Verklaren waarom je iets weet. Veel HB-kinderen “weten gewoon” hoe iets zit, zonder te kunnen uitleggen waarom. Door een hypothese te laten opstellen vóór het experiment, dwing je het kind om dat intuïtieve weten om te zetten naar een verklaring. Dat is metacognitie - denken over je denken - en het is een van de sterkste voorspellers van langetermijn-leerprestaties. Voor 9 tot 12-jarigen is dit precies de leeftijd waarop metacognitie zich kan ontwikkelen - maar het gebeurt alleen als ze er ook toe worden uitgenodigd.
   
   

TOT SLOT

De PHI LAB-aanpak

Wat de Seurat-les en het pannenkoekonderzoek met elkaar gemeen hebben, is geen onderwerp en geen leeftijdsgroep. Een kleuter ontdekt dat geel en blauw samen iets nieuws maken; een bovenbouwer ontdekt dat een hypothese ook zwart mag verbranden. Verschillende kinderen, verschillende vakgebieden - maar dezelfde houding: een waarbij we kinderen niet de uitleg geven, maar de vraag. Waarbij we ze niet vertellen wat groen is, maar laten ontdekken dat geel en blauw samen iets nieuws maken. Waarbij we ze niet uitleggen waarom een pannenkoek zonder ei niet lekker werkt, maar ze het laten bakken, proeven, vergelijken - en uitleggen wat ze ervaren.

Het kost meer tijd. Het kost meer geduld. En het is rommeliger dan een werkblad. Maar wat het oplevert, is alle troep en voorbereiding waard!

PHI LAB  ·  de Amsterdamse plusklas  ·  phi-lab.nl ·  Zelf ontdekken